مقالات مهدوى/ فلسفه‏ى امامت از ديد متكلّمان اسلامى

يكى از بحث‏هاى مهم امامت، فلسفه‏ى آن است كه در اين نوشتار ضمن بيان و بررسى ديدگاه متكلمان اسلامى، به مهم‏ترين فلسفه آن كه به پرتو روايات نورانى اهل بيت عليهم ‏السّلام در بيانات متكلمان اماميه انعكاس يافته، پرداخته شده است.

بحث درباره‏ى فلسفه يا اهداف امامت، يكى از بحث‏هاى كلّى امامت است. اين بحث، در آثار كلامى، به گونه‏هاى مختلف مطرح شده است. متكلّمان اسلامى، آن جا كه به تعريف امامت پرداخته‏اند.

از هدف امامت و رسالت امام سخن گفته‏اند؛ زيرا، چنان كه مى‏دانيم، يكى از گونه‏هاى تعريف، تعريف به غايت است. تعريف منطق، به اين كه (آن، علمى است كه رعايت قوانين آن، ذهن انسان را از خطاى فكرى مصون مى‏دارد.)، از اين قِسم است و...

متكلمان اسلامى، در تعريف امامت گفته‏اند: (امامت، رهبرى عمومى در امور دينى و دنيوى است.). در اين تعريف، در حقيقت، به غايت و فلسفه‏ى امامت اشاره شده است.

جاى ديگرى كه متكلّمان اسلامى از فلسفه و غايت امامت و وظايف مسئوليّت‏هاى امام سخن گفته‏اند، مبحث (وجوب امامت و ادلّه‏ى آن) است. دليل عقلى مستقلّ و غير مستقلّ متكلّمان اسلامى بر وجوب امامت، به فلسفه‏ى امامت نظر دارد.

البته، بحث درباره‏ى فلسفه‏ى امامت، به صورت يك محور اساسى، جداگانه هم مورد توجّه متكلّمان اسلامى قرار گرفته است.

خواجه نصيرالدين طوسى، در (رساله امامت) گفته است:

سخن در باب امامت، بر پنج مسئله استوار است كه از هر يك از آن‏ها با كلمه‏اى خاص تعبير مى‏شود. آن واژه‏هاى پنجگانه، عبارت است از: ما؛ هل؛ لِمَ؛ كيف؛ مَنْ. نخستين مسئله، اين است كه گفته مى‏شود: (ماالإمام؟ امام چيست؟)، و مسئله‏ى دوم، عبارت است از (هل الإمام؟ آيا امام، در همه‏ى زمان‏ها موجود است يا در برخى از اوقات وجود دارد يا اصلا وجود ندارد؟)، و سومين مسئله، عبارت است از (لم الإمام؟ امام براى چيست؟). اين بحث، به علت غايى وجود امام مربوط مى‏شود. چهارمين مسئله، عبارت است از (كيف الإمام؟ امام، چه‏گونه است؟ و چه صفاتى دارد؟)، و پنجمين مسئله، اين است كه (مَنِ الإمام؟ چه كسى امام است؟). در اين مسئله، درباره‏ى راه تعيين و تشخيص امام بحث مى‏شود.(1)

ابن ميثم بحرانى نيز در كتاب قواعد المرام، مباحث امامت را بر محورهاى ياد شده مبتنى كرده و گفته است:

سخن درباره‏ى اين قاعده، مانند سخن در باره‏ى قاعده‏ى نبوّت، در پنج مسئله خلاصه مى‏شود كه به ترتيب عبارت است از:

قاضى عبدالجبار معتزلى، محورهاى كلّى مباحث امامت را سه مسئله‏ى ذيل دانسته است:

1- امورى كه امام عهده دار رهبرى آن‏ها مى‏گردد؛

2- صفات و ويژگى‏هايى كه امام را از ديگران ممتاز مى‏سازد؛

او، سپس افزوده است: (ديگر مباحث امامت، بايد به يكى از مسايل ياد شده باز گردد.).(3)

روش ما، در اين بحث، چنين است كه با رجوع به كتاب‏هاى كلامى معتبر شيعه و اهل سنّت و با نقل اقوال و آراى متكلّمان برجسته‏ى دو مذهب، نظر آنان را در باره‏ى فلسفه و غايت امامت و وظايف و مسئوليّت‏هاى امام، در دو بخش بررسى خواهيم كرد. بخش نخست را به بررسى (نظر اهل سنّت) و بخش دوم را به بررسى (نظر شيعه) اختصاص خواهيم داد.

در آغاز، يادآورى اين مطلب لازم است كه اصطلاح (اهل سنّت) كاربردهاى گوناگونى دارد. فراگيرترين كاربرد آن، همه‏ى مذاهب غير شيعى را شامل مى‏شود. مطابق اين اصطلاح هر كس به امامت بلافصل اميرالمؤمنين عليه ‏السّلام اعتقاد ندارد، (سنّى) يا (اهل سنّت) ناميده مى‏شود.

در كابرد ديگر، اهل سنّت، در مقابل اهل بدعت است. اهل حديث و حنابله و ماتريديه و اشاعره، خود را مصداق اين اصطلاح مى‏دانند و ديگر مذاهب و فرقه‏هاى اسلامى را اهل بدعت مى‏شمارند.

اصطلاح اهل سنّت، در سومين كاربرد، به معناى فرد يا گروهى است كه در فهم آيات و روايات، از روش تأويل استفاده نمى‏كند. بر اين اساس، كسانى كه از روش تأويل بهره مى‏گيرند، اهل سنّت شناخته نمى‏شوند. اين اصطلاح، تنها، بر اهل حديث و حنابله اطلاق مى‏شود و حتّى ما تريديّه و اشاعره را هم در بر نمى‏گيرد؛ چرا كه آنان، در متشابهات و صفات خبريه، روش تأويل را به كار مى‏برند.(4)

مقصود ما از اصطلاح (اهل سنّت)، در اين بحث، نخستين كاربرد آن است و عمدتاً، سه مذهب كلامى معتزله و ماتريديه و اشاعره را در نظر داريم:

متكلّمان معتزلى، بر اين عقيده‏اند كه فلسفه‏ى وجوب امامت، اقامه‏ى حدود الهى است؛ زيرا، اجراى حدود الهى، واجب است، و از طرفى، وجوب آن، متوجّه عموم مسلمانان يا يكايك آنان نيست، بلكه بر عهده‏ى امام است. بنابراين، وجود امام براى تحقّق بخشيدن به اين حكم و قانون الهى واجب خواهد بود. قاضى عبدالجبار معتزلى، در اين باره چنين گفته است:

دو استاد برجسته‏ى كلام معتزله (يعنى ابوعلى و ابوهاشم جُبّايى) در تبيين وجوب شرعى امامت، به وجوب اقامه‏ى حدود كه در قرآن كريم وارد شده است، استناد جسته‏اند. قرآن كريم، درباره‏ى حدِّ سرقت فرموده است: (والسارق والسارقة فاقطعوا أيديهما...)(6) و درباره‏ى حدّ زنا فرموده است: (الزانية والزانى فاجلدوا كلّ واحد منهما مِئة جلدة)(7) و از طرفى، اقامه‏ى حدود، از وظايف و شئون امام است نه ديگران. بنابراين، بايد امامى باشد كه به اين مهم اقدام كند.

وى، آن گاه اين اشكال را در مورد استدلال ياد شده مطرح كرده است كه (ممكن است وجوب اقامه‏ى حدود الهى، مشروط به وجود امام باشد، و از قبيل واجب مطلق نباشد. در اين صورت، نمى‏توان از وجوب اجراى حدود، وجوب امامت را استنباط كرد). او، در پاسخ گفته است، اصل در باب وجوب، اين است كه مطلق باشد، مگر آن كه مشروط بودن آن به دليل ديگرى ثابت شود. در مورد زكات، معلوم است كه وجوب آن، مشروط به داشتن مال و نصاب خاصى است و چون درباره‏ى اجراى حدود، چنين دليلى در بين نيست، وجوب آن، مطلق خواهد بود.(8)

از كلام عبدالجبار در (شرح الاصول الخمسة) به دست مى‏آيد كه فلسفه‏ى وجوب امامت، تنها، اجراى حدود الهى نيست، بلكه اجراى همه‏ى احكام شرعى كه به امامت وابستگى دارد، غايت و فلسفه‏ى امامت به شمار مى‏رود.

بدان جهت به وجود امام نياز است كه به احكام شرعى، مانند اقامه‏ى حدود و حفظ كيان مملكت و مرزهاى كشور و آماده ساختن و بسيج نيروهاى رزمنده براى مبارزه با دشمن و امورى از اين قبيل، عينيّت بخشد. هيچ گونه اختلافى در اين وجود ندارد كه اين گونه امور، از شئون و وظايف امام است.(9)

عبدالجبار، در جايى ديگر از كتاب المغنى نيز به اين مطلب تصريح كرده و گفته است:

إنّ الإمام إنّما يراد لأُمور سمعية، كإقامة الحدود و تنفيذ الاحكام و ما شاكلهم(10)

در توضيح نظر معتزله مى‏توان گفت، احكام و قوانين اسلامى، دو گونه‏اند: احكام و قوانين فردى؛ احكام و قوانين اجتماعى. احكام فردى، خارج از قلمرو امامت است. مثلاً، اقامه‏ى نماز، بر هر مسلمان بالغ و عاقلى، واجب است، و انجام دادن اين واجب، وابسته به وجود امام و رهبرى كه عهده دار امور اجتماعى و سياسى مسلمانان باشد، نيست، امّا حفظ كيان كشور اسلامى و مرزهاى سرزمين اسلامى از تجاوز بيگانگان و شورش آشوب طلبان، اگرچه از واجبات كفايى است، ولى تحقّق يافتن اين حكم اسلامى، بدون وجود امام و پيشوايى كه نيروهاى اسلامى را در جهت تحقّق يافتن حكم مزبور، متّحد و بسيج كند، امكان‏پذير نيست. از طرفى ديگر، تعطيل حدود اسلامى، روا نيست؛ چرا كه فلسفه‏ى حدود - چنان كه از قرآن و روايات استفاده مى‏شود - جلوگيرى از فساد و تباهى و تجاوز و تعدّى در جامعه است، و بديهى است كه اگر اجراى حدود به امام سپرده نشود، و هر كس بتواند به اجراى آن اقدام كند، نه تنها تجاوز و تباهى در جامعه مهار و محدود نمى‏شود، بلكه خود، از اسباب و عوامل گسترش آن خواهد بود.

با توجّه به ملاحظات ياد شده، ضرورت وجود امام در جامعه اسلامى، براى اجراى احكام اجتماعى و حدود اسلامى، امرى است مبرهن و روشن. در حقيقت، اين گونه استدلال بر وجوب امامت، از قبيل ملازمات عقليّه است؛ يعنى، احكام اجتماعى و حدود اسلامى، مستلزم وجوب امامت است.

اين استدلال، از اين جهت، اشكالى ندارد، و اگر اشكالى مطرح است، مربوط به منحصر ساختن فلسفه‏ى امامت در چنين غايت و غرضى است. آرى، اجراى احكام و حدود اسلامى، يكى از اهداف و اغراض امامت است، نه يگانه هدف و غرض آن.

ابوحفص نسفى (متوفاى 537 ه) در رساله‏ى العقائد النسفية امور زير را به عنوان اهداف و اغراض امامت بيان كرده است.

1- تنفيذ و اجراى احكام اسلامى (تنفيذ أحكامهم)؛

5- گرفتن زكات و ماليّات‏هاى شرعى (و أخذ صدقاتهم)؛

6- سركوبى آشوب طلبان و دزدان و راهزنان (و قهرالمتغلّبة والمتلصّصة و قطاع الطريق)؛

7- اقامه‏ى نمازهاى جمعه و اعياد اسلامى (و إقامة الجمع والأعياد)؛

8- فصل خصومت‏ها و منازعه‏ها (و قطع المنازعات الواقعة بين العباد)؛

9- قبول شهادت گواهان در زمينه‏ى حقوق (و قبول الشهادات القائمة على الحقوق)؛

10- تقسيم غنايم و ثروت‏هاى عمومى (و قسمة الغنائم).(12)

ملا على قارى (متوفاى 1016 ه) نيز در كتاب شرح فقه اكبر(13) امور ياد شده را به عنوان هدف و غرض از امامت بيان كرده و آن‏ها را نمونه‏هايى از احكام شرعى دانسته كه آحاد امّت اسلامى مسئوليّت تولّى و تصدّى آن‏ها را ندارند، بلكه از وظايف و شئون امام به شمار مى‏روند.(14)

جمال الدين غزنوى حنفى (متوفاى 593 ه) در كتاب اصول الدين، فلسفه‏ى امامت را اجراى احكام و حدود الهى، فرماندهى سپاه و مجهز ساختن لشكريان اسلام، گرفتن ماليّات‏هاى شرعى و دادن آن به مستحقان، و در يك كلام، تأمين مصالح مسلمانان دانسته است.(15)

در كتاب الحصون الحميدية(16) پس از بيان امور ياد شده، گفته است:

اين امور در جوامع اسلامى تحقّق نخواهد يافت، مگر با داشتن امام و پيشوايى كه درامور خويش به وى رجوع كنند، او، مفاسد را از جامعه دور مى‏سازد و مصالح اجتماعى را حفظ مى‏كند و از بروز آن چه مقتضاى طبايع و غرايز بشرى و طمع ورزى آدمى است، جلوگيرى مى‏كند، چنين پيشوايى، تكيه گاه مردم است و آنان، بر اساس رأى و نظر و امر و نهى وى عمل مى‏كنند.(17)

يار صفحه

(1) تلخيص المحصّل، ص 427 - 426 (رسالةُ الإمامة)

(2) قواعد المرام في علم الكلام؛ ص 174 - 173.

(3) المغنى، بحث الإمامة، ج 1، ص 11.

(4) ر.ك: على ربانى گلپايگانى، الكلام المقارن، ص 18 - 12.

(5) معتزله، يكى از مذاهب كلامى مهم در دنياى اسلام به شمار مى‏روند. اگرچه در جهان معاصر به عنوان يك مذهب رسمى وجود عينى ندارند، ولى افكار و انديشه‏هاى آنان، همچنان مورد توجّه محقّقان و متفكران اسلامى و غير اسلامى است. مؤسّس اين مذهب، واصل بن عطا. (متوفاى 131 ه) است. جهت آگاهى بيش‏تر از تاريخ، عقايد و متفكّران و آثار كلامى اين مذهب به كتاب فرق و مذاهب كلامى از نگارنده رجوع شود.

(6) مائده: 38.

(7) نور: 2.

(8) المغنى، الامامة، ج 1، ص 41.

(9) شرح الأصول الخمسة، ص 509.

(10) المغنى، ج 1، ص 39.

(11) ما تريديّه، پيروان ابومنصور ماتريدى سمرقندى (متوفاى 333 ه) هستند. از آن جا كه ابومنصور، از نظر فقهى، پيرو مذهب حنفى بود، اين مذهب كلامى، در مناطقى كه احناف زندگى مى‏كنند، رسميت دارد و عقايد اسلامى، بر اساس متون و آثار كلامى اين مذهب، تحقيق و تبيين مى‏شود. كتاب شرح عقايد نسفى، معروف‏ترين متن درسى حوزه‏هاى علمى احناف است، جهت آگاهى بيش‏تر درباره‏ى اين مذهب كلامى به كتاب فرق و مذاهب كلامى رجوع شود.

(12) شرح العقائد النسفية، ص 110؛ النبراس، ص 513 - 512.

(13) رساله‏ى الفقه الاكبر منسوب به ابوحنيفه است بر اين كتاب، شروحى نوشته شده است كه يكى از شرح‏هاى معروف آن شرح ملاعلى قارى است.

(14) شرح الفقه الأكبر، ص 179.

(15) اصول الدين،ص 270 - 269.

(16) اين كتاب، تأليف حسين بن محمد طرابلسى (متوفاى 1327 ه) است و از متون درسى احناف در برخى از حوزه‏هاى علميّه به شمار مى‏رود.

(17) الحصون الحميديّة، ص 191.